NEMANJIĆKI MANASTIR kojeg nisu mogli da unište ni Turci ni Nemci!

211

Kanjon reke Rzav, od Mokre Gore do Višegrada, vekovna je staza putnika i trgovaca koja spaja jadransko primorje sa centralnim Balkanom. Ovo je i krvavi put vojski koje su prolazile u pohodima, nekad ka istoku, nekad ka zapadu. Na to podseća planinski vrh Carina nad klisurom, ali i sela Vardište i planine Varda, čija ime na staroslovenskom znači – straža.

Kao simboli tegobne sudbine kraj puta stoje ruševine iz minulih vremena. Od krnjavih ostataka vizantijske i nemanjićke tvrđave Dobrun, koja je u srednjem veku čuvala prolaz kroz rzavsku klisuru prema Srbiji, preko oštećene austrougarske pruge do nagorelih zidova kuća stradalih u jugoslovenskom građanskom ratu devedestih.

– Crkva manastira Dobrun je nekim čudom preživela sva razaranja. A mnogi su je rušili tokom 1.000 godina, od bogumila, preko Turaka, do Nemaca – kaže Branko Čigoja direktor bajinobaštanskog hotela „Tara grin“.

Oko starog grada i manastira Dobruna, koji se drevnim Dečanskim letopisima naziva Kruševo, vije se mnogo legendi. Narod vekovima prepričava da je tvrđavu sagradila Prokleta Jerina, žena despota Đurđa Smederevca, a da je manastir dobio ime po Dobruni, majci Mehmed-paše Sokolovića.

Kada je Mehmed-paša postao vezir pozvao je oca i majku da žive s njim u Carigradu, ali pod uslovom da se poturče. Otac je pristao, ali je majka Dobruna odbila da ostavi svoju veru i narod. Narod je u njenu čast manastir kraj Rzava, staro srpsko pokloničko mesto, prozvao Dobrun – ispričao nam je otac Golub, sveštenik iz bajinobaštanske parohije.

Naučnici smatraju da su manastir i tvrđava u Dobrunu mnogo stariji nego što se pretpostavlja.

– Među brojnim srpskim letopisima i rodoslovima nalaze se dva u kojima se pominju gradnje manastira Morače i Dobruna. U Jankovom i Dečanskom letopisu navode se tačni podaci o rodonačelniku loze Nemanjića, Stefanu Nemanji, a za srednjeg sina Vukana ističe se da je on veliki knez koji „sozda manastir Moraču i Dobrun crkvu kod Višegrada bliz reke Drine“. Arheološka ispitivanja daju osnova uverenju da je prvobitni hram još stariji – smatra istoričar umetnosti Dragiša Milosavljević.

Na ktitorskim portretima na zapadnoj strani prikazani su Dušan kao kralj, kraljica Jelena i mladi Uroš, kao i vlastela koja je dobila Dobrunsku župu na upravljanje: župan Pribil i njegovi sinovi Stefan i Petar, a uz njih i visoki dostojanstvenik protovestijar Stan. Istoričari smatraju da su ovi portreti naslikani prilikom obnove crkve početkom 14. veka.

– Izgleda da je mala crkva kraj Rzava prethodno stradala u vreme najezde „babuna“ kad je rušen i oštećen i manastir Banja kraj Priboja. Posle toga je mladi kraljević Dušan ratovao protiv „bezbožnih i poganih babuna“ kako su nazivali podanike bosanskog bana – beleži Milosavljević.

U starim letopisa kao ktitori pominju se kasnije i knez Lazar i despot Stefan Lazarević s majkom Milicom, ali i despot Đurađ Branković. Čak i kad su u 15. veku Turci osvojili razorili grad i manastir Dobrun, on je ostao mesto poklonjenja i okupljanja buntovnih Srba, zbog čega je uvek iznova stradao. Zbog masovnog učešća ovdašnjih Srba na strani Beča protiv Osmanske imperije, Turci su ga rušili u vreme Velike seobe.

Karađorđe je 1807. boravio u Dobrunu s ustanicima nameravajući da iz ove svetinje krene u oslobađanje Sarajeva, a posle propasti ustanka 1813. Turci ponovo pale crkvu. Isti zločin ponavljaju i 1875. u vreme bosansko- hercegovačke bune. Nekim čudom vatra je uvek obilazila zapadni zid priprate na kome su ktitorske freske Nemanjića. Crkvu u Dobrunu u Drugom svetskom ratu nacisti koriste kao magacin za oružje i municiju.

– U povlačenju okupatorskih jedinica prema Višegradu i Sarajevu 20. januara 1945. neki nemački oficir je naredio miniranje dobrunske crkve, koja je stradala u potpunosti. Ostao je čitav samo zapadni zid priprate s delom fresaka i ktitorskih portreta. To je bilo ravno čudu, ako se zna da je crkva bila magacin eksploziva – utvrdio je Milosavljević.

O uništavanju dobrunskog manastira se malo govorilo i znalo na kraju Drugog svetskog rata, zbog politike novih komunističkih vlasti. Crkvu, naime, pripadnici OZNE, prerušeni u četnike, često su češljali Dobrun u potrazi za generalom Dražom Mihailovićem, koji se skrivao u blizini. I posle hapšenja udbaši su nastavili da terorišu ovaj kraj. Crkvu su sopstvenim sredstvima, kako su znali i umeli, obnovili meštani Vardišta, Staniševca i Dobruna sa svojim sveštenikom Josifom Bogdanovićem.

Nesvojiv!
Zidine Dobruna na visokim stenama iznad drevnog manastira, po predanju, bile su neosvojive za Osmanlije, koji su grad osvojili tek zahvaljujući izdaji Srbina Jovana Kalauza, po kome ostade ime provalničkom ključu. Turci su razorili grad i manastir do temelja, samo je priprata crkve ostala netaknuta. Monasi su spasli čuveni letopis „Kruševski pomenik“, koji je opstao do 20. veka kada je izgoreo tokom nemačkog bombardovanja Beograda u aprilu 1941. godine.

Lajkujte, podelite ili pošaljite tekst Vašim prijateljima!

loading...